Stal jest bardziej plastyczna, więc pod uderzeniem zwykle się odkształca. Żeliwo ma większą twardość, ale jest kruche i częściej pęka. To najprostsza różnica, która pomaga wstępnie rozpoznać oba rodzaje złomu. Segregacja ma znaczenie przy wycenie, ponieważ stal, żeliwo oraz poszczególne klasy złomu mogą mieć różne stawki.
Stal a żeliwo – najważniejsze różnice
Stal i żeliwo są stopami żelaza z węglem, ale różnią się proporcjami składników oraz właściwościami mechanicznymi. Stal zwykle lepiej znosi gięcie, rozciąganie i uderzenia. Żeliwo jest twardsze, lecz mniej odporne na nagłe obciążenia. Przy zbyt mocnym uderzeniu może rozpaść się lub pęknąć bez wcześniejszego wyraźnego odkształcenia.
| Cecha | Stal | Żeliwo |
|---|---|---|
| Plastyczność | Odkształca się przed pęknięciem, szczególnie przy gięciu lub uderzeniu. | Ma małą plastyczność i może pęknąć bez wyraźnego wygięcia. |
| Twardość i kruchość | Zwykle jest mniej krucha i łatwiejsza do cięcia lub gięcia. | Jest twardsze, ale bardziej kruche. |
| Typowe elementy | Blachy, rury, pręty, profile, konstrukcje stalowe i części karoserii. | Grzejniki, wanny, korpusy maszyn, obciążniki i elementy silników. |
| Klasyfikacja złomu | Najczęściej wsadowy albo niewsadowy. | Najczęściej maszynowy, nazywany też ciemnym, albo handlowy, nazywany białym. |
Jak sprawdzić rodzaj metalu w domu?
Test młotkiem daje tylko wstępne rozpoznanie. Wykonuj go na stabilnym podłożu, w okularach ochronnych i rękawicach. Nie uderzaj w zamknięte pojemniki, elementy pod ciśnieniem ani części, których odłamanie mogłoby stworzyć zagrożenie.
Prosta metoda sprawdzenia wygląda następująco:
- Oczyść niewielki fragment z farby, rdzy, gumy lub tworzywa, aby obserwować sam metal.
- Połóż element stabilnie i uderz w jego krawędź młotkiem, zachowując bezpieczny odstęp od miejsca uderzenia.
- Oceń rezultat – stal zwykle się wgniata, wygina albo rozciąga, natomiast żeliwo może pęknąć lub odłamać się.
- Obejrzyj przełom – stal ma często bardziej włóknistą strukturę, a żeliwo przełom ziarnisty i matowy.
Nie każdy element zachowa się identycznie. Gatunek stopu, grubość, korozja oraz kształt wpływają na wynik próby. Jeżeli materiał ma dużą wartość albo jego klasyfikacja budzi wątpliwości, ostateczną ocenę powinien wykonać pracownik skupu.
Gdzie występuje złom stalowy, a gdzie żeliwny?
Właściwości materiału często można powiązać z jego zastosowaniem. Stal jest wybierana do elementów, które muszą przenosić obciążenia, pracować na rozciąganie albo dać się formować. Typowe przykłady złomu stalowego to:
- blachy i fragmenty karoserii
- rury oraz profile konstrukcyjne
- pręty, druty i elementy zbrojeniowe
- belki, ogrodzenia i inne konstrukcje stalowe
Żeliwo dobrze sprawdza się w ciężkich, sztywnych odlewach. Można je spotkać w takich elementach jak:
- grzejniki i wanny
- korpusy silników oraz maszyn
- obciążniki maszyn rolniczych
- rury kanalizacyjne, ruszty i ciężkie odlewy
Jak działa podział na złom wsadowy i niewsadowy?
Podział na złom wsadowy i niewsadowy dotyczy przede wszystkim złomu stalowego. Wsadowy można skierować do pieca bez dodatkowej obróbki, ponieważ spełnia wymagania dotyczące wymiarów, grubości, masy i czystości. Niewsadowy wymaga wcześniejszego cięcia, paczkowania, strzępienia albo innego przygotowania.
W praktyce cienkie blachy, elementy karoserii i nieregularne fragmenty częściej trafiają do kategorii niewsadowej. Grube, zwarte i mieszczące się w wymaganych wymiarach elementy mogą zostać zakwalifikowane jako wsadowe. Konkretne limity zależą od wymagań odbiorcy, dlatego oznaczenia na cenniku nie zawsze są identyczne w każdym skupie.
Żeliwo klasyfikuje się inną drogą. W skupach spotkasz przede wszystkim żeliwo maszynowe, określane jako ciemne, oraz handlowe, określane jako białe. Ostateczna grupa zależy od rodzaju odlewu, jego czystości i wymagań danego odbiorcy.
Jak przygotować złom do skupu?
Dobrze przygotowana partia jest łatwiejsza do zważenia i sklasyfikowania. Czysty, rozdzielony materiał ogranicza ryzyko obniżenia wartości całego ładunku. Przed transportem sprawdź następujące punkty:
- Usuń elementy niemetaliczne – oddziel plastik, gumę, drewno, izolację i duże powłoki organiczne.
- Rozdziel stal i żeliwo – nie mieszaj ich w jednym stosie, jeśli możesz tego uniknąć.
- Posegreguj stal według gabarytów – oddziel cienkie blachy i nieregularne części od grubych rur, prętów i profili.
- Odłóż elementy wymagające obróbki – duże lub niewygodne fragmenty mogą zostać zakwalifikowane jako niewsadowe.
- Ułóż ładunek stabilnie – długie i ciężkie elementy umieść tak, aby nie przesuwały się podczas transportu.
Ceny złomu są zmienne i zależą między innymi od regionu, czystości, masy oraz klasy materiału. Nie warto więc kierować się pojedynczą starą stawką znalezioną w internecie. Najpierw rozdziel złom, a następnie sprawdź aktualne warunki w wybranym skupie.
W skrócie: stal pod uderzeniem najczęściej się odkształca, a żeliwo pęka. Po rozpoznaniu materiału rozdziel go według rodzaju, oczyść z obcych elementów i dopiero wtedy przygotuj do wyceny.
